DAM. Da Arabian MCs. Pierwsza palestyńska grupa hip-hopowa
DAM. Da Arabian MCs. Pierwsza palestyńska grupa hip-hopowa, pozostająca niezmiennie od prawie 30 lat głosem oporu. Historia DAM to opowieść o tożsamości – jej szukaniu, budowaniu, poczuciu. Narratorem tej historii jest niemożliwa do zignorowania świadomość własnego człowieczeństwa, bunt i odwaga, ale też radość z tworzenia.
DAM to nie tylko pierwsza grupa hip-hopowa z Palestyny, ale w ogóle jedna z pierwszych rapujących po arabsku. Są pionierami wyrażania arabskiej tożsamości w rapie, zarówno w słowie, jak i brzmieniu. Zaczęli tworzyć pod koniec lat 90. z potrzebą stworzenia czegoś własnego. Czegoś, w czym mogli wyrazić to, kim są, skąd pochodzą, z czym się mierzą. By nie tylko uzewnętrzniać siebie, ale by dawać innym to, czego oni sami szukali długo – autentycznego arabskiego hip-hopu.
Tożsamość jest niezwykle głęboko zakorzeniona w twórczości tego zespołu. Już sama nazwa, akronim od Da Arabian MCs, ma także swoje znaczenie, zarówno w języku arabskim („wiecznie trwający”), jak i hebrajskim („krew”). Z połączenia tych dwóch znaczeń wynika, jak sugeruje Tamer Nafar, jeden z założycieli grupy, pewna obietnica:
eternal blood, like we will stay here forever
DAM od początku kariery dali się poznać jako bezkompromisowi, bezpośredni i niezłomni. Ich pierwsza szeroko znana piosenka, Min Erhabi? (co możemy przetłumaczyć na „kto jest terrorystą?”), to otwarty, bezpośredni zwrot do izraelskiego okupanta. Powstały w czasach drugiej intifady od ponad 20 lat utwór ten pozostaje jedną z najbardziej popularnych pieśni protestu nie tylko w Palestynie, ale i w innych krajach arabskich.
W 2006 roku ukazał się ich debiutancki album Dedication z mozaikami ułożonymi z bezkompromisowych nawijek, nietuzinkowych sampli czerpiących z palestyńskiego dziedzictwa i instrumentali łączącymi arabskie tradycje z nowoczesną produkcją. To album, którym hip-hopowe rytmy przeplatają się z melancholijnym oudem, komputerowe basy okraszają tradycyjne flety, a wszystko to zwieńczone zostało okazjonalnym winylowym scratchem. Teksty dotyczą nie tylko izraelskiej okupacji, ale też praw mniejszości, praw kobiet, wspólnotowości czy miłości. Dedication jest odważnym debiutem, ale ryzyko się opłaciło – album ten pozostaje jednym z najważniejszych w historii muzyki arabskiej.
W 2012 roku ukazał się drugi album zespołu, Dabke on the Moon. Już sam tytuł dobrze pokazuje jego charakter: zestawienie tradycji arabskich (w tym wypadku lewantyńskiego tańca dabke) z odległym księżycem. Staje się on tutaj przestrzenią wyobrażoną – miejscem, w którym można przekroczyć ograniczenia narzucone przez rzeczywistość, system, politykę, normy. Dabke jest tańcem celebrującym, wykonywanym m.in. na weselach. Wykonywany na księżycu może być symbolem niedoścignionego marzenia o wolności.
Na przestrzeni tych 11 piosenek DAM spotyka się z muzykami działającymi w różnych gatunkach muzycznych. Utwory będące współpracą z instrumentalistami, takie jak na przykład Resale in zenzana (co tłumaczy się na „list z więziennej celi”) pokazują, jak DAM potrafi łączyć dwa różne światy – muzyki tradycyjnej i klasycznego hip-hopu. Pokazują, że kultura palestyńska nie musi być tylko zakorzeniona w przeszłości, może być także skierowana ku przyszłości.
Siedem lat później, w 2019 roku, ukazał się trzeci album grupy, Ben Haana Wa Maana. Niezmiennie silnie zakorzeniony w lokalnym doświadczeniu, mówi o życiu Palestyńczyków, ale tym razem jeszcze mocniej interesuje się codziennością, relacjami, seksualnością, presją społeczną, zdrowiem psychicznym oraz doświadczeniem młodego człowieka funkcjonującego pomiędzy różnymi rzeczywistościami. Wizja księżycowego wyobrażenia zostaje skierowana na, bardzo rzeczywiste, wnętrze człowieka.
Ważna zmianą w stosunku do poprzednich albumów nie jest zmiana tematów, ale sposobu ich podejmowania. Zespół nie rezygnuje z polityki, ale poszerza definicję protestu. Wcześniej grupa koncentrowała się przede wszystkim na ciemności, podczas gdy na tej płycie traktuje tę ciemność jako coś, co może prowadzić do narodzin i przemiany. Słychać w charakterze brzmieniowym. Utwory o trudnej tematyce zostały okraszone energicznymi, często tanecznymi, melodiami.
Znaczenie DAM wykracza poza daleko samą scenę hip-hopową. Zespół pokazał, że rap może być sposobem dokumentowania doświadczeń społeczności, która chce mówić własnym głosem. Wykorzystują język popularnej kultury, aby poruszać tematy polityczne, społeczne, ekonomiczne. Historia DAM jest również przykładem tego, jak hip-hop może przekraczać granice językowe i kulturowe. Choć punktem wyjścia była rzeczywistość Lod i doświadczenia palestyńskiej społeczności, tematy podejmowane przez grupę – dyskryminacja, nierówności, przemoc czy poszukiwanie własnej tożsamości – mają znacznie szerszy wymiar.
Dzięki połączeniu tekstów nieuznających półśrodków, arabskich tradycji muzycznych i współczesnego hip-hopu DAM stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli palestyńskiej sceny rapowej. Artystami, którzy niezmiennie od prawie trzech dekad pokazują, że rap może być kroniką społeczną, manifestem politycznym, komentarzem obyczajowym, a zarazem dobrą zabawą. I właśnie w tym kontraście – między ciężarem rzeczywistości a energią muzyki – tkwi siła DAM.
Więcej o tożsamości, człowieczeństwie, trudnych realiach, ale i radości z tworzenia opowiadają Maysa Daw i Mahmoud Jrere:
tekst: Zuzanna Kopij, red. Dominika Kubat
audycja: Tarab
fot. Ryley Morton