Odra nie tylko rzeką? Nowy pomysł na ochronę Odry
W 2022 roku na Odrze doszło do jednej z najpoważniejszych katastrof ekologicznych w Europie. To wtedy masowo wymierały ryby i zniszczone zostało około 80% życia w tej rzece. Jak mówi Magda Matuszewska, prezeska Fundacji Osoba Odra od tego momentu nic się nie zmieniło i nikt nie poniósł odpowiedzialności.
Nie można powiedzieć, że Odra ma się dobrze. Od katastrofy minęły prawie 4 lata, a rzeka nadal potrzebuje pomocy.
„Ja jestem tu dzisiaj w imieniu rzeki Odry i jej stan jest tak bardzo na granicy przeżycia, że musimy to sobie powiedzieć jasno. Rzeka jest zagrożona” – mówi Radiu Luz Magda Matuszewska.
Jednym z działań mających poprawić stan rzeki jest inicjatywa nadania Odrze osobowości prawnej zapoczątkowana przez Roberta Rienta. 17 sierpnia 2017 roku stworzył on petycję do Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i Prezesa Rady Ministrów.
Osobowość prawna rzeki – co to właściwie znaczy?
Osobowość prawna rzeki zakłada zmianę jej statusu w systemie prawnym.
Rzeka przestaje być traktowana wyłącznie jako przedmiot ochrony, a staje się podmiotem prawa. W tym kontekście warto odwołać się do projektu ustawy przygotowanego przez Fundację Osoba Odra (FOO). Zawarte w niej postulaty mówią o tym, że Odra ma prawo do m.in. ochrony przed nieuprawnioną ingerencją, wolności od zanieczyszczeń oraz odszkodowania za wyrządzone szkody. Zakłada także powołanie Komitetu Reprezentantów, organu składającego się z 15 członków, którego zadaniem byłoby reprezentowanie interesów rzeki Odry oraz podejmowanie działań na rzecz jej ochrony.
„To chodzi o rozpoznanie, że rzeka jest żywa i narzędzie osobowości prawnej polega na tym, że będziemy mogli, czy reprezentanci rzeki Odry będą mogli w jej imieniu pójść do sądu i domagać się zadośćuczynienia, odszkodowania” – podsumowuje prezeska FOO Magda Matuszewska.
Walka o Odrę trwa. Inne działania FOO
Inicjatywa nadania Odrze osobowości prawnej jest jednym z działań podejmowanych w ramach kampanii Odra – osoba prawna. Jednym z jej elementów, który ma uświadomić ludzi o problemie dotyczącym Odry jest film pt. Osoba Odra. Film o rzece, która chce zostać osobą. Bohaterami projektu jest dwanaście osób, które próbują przełożyć historię rzeki na zrozumiały dla ludzi język. Niektórzy z nich znają Odrę od wielu lat, inni mieszkają nad jej brzegiem, a nawet żyją bezpośrednio na niej.
W 2023 roku odbył się marsz dla Odry. Uczestnicy towarzyszyli Odrze od jej źródła, aż do ujścia do Bałtyku. Całe przedsięwzięcie trwało około 45 dni, a jego celem było nie tylko nagłośnienie możliwości uznania Odry za osobę prawną, ale także trwanie przy rzece, która cierpi przecież wskutek działań człowieka.
Fundacja prowadziła również artystyczne działania na rzecz Odry. Mowa m.in. o kampanii Przepływy dla Odry. Był to cykl opowieści o tej rzece publikowanych codziennie przez 50 dni. Do akcji zaangażowano m.in. Natalię Przybysz czy Olgę Tokarczuk.
Czy Polska jest pierwsza?
Mimo, że Odra jest pierwszą rzeką w Polsce, której 
próbuje się nadać status osoby prawnej okazuje się, że tego typu inicjatywa jest szeroko popularyzowana. Pierwszą rzeką na świecie, która zyskała status osoby prawnej, jest rzeka Whanganui w Nowej Zelandii. Jednak przykłady te nie ograniczają się tylko do tak odległych zakątków świata. Podobne decyzje zostały podjęte w Hiszpanii, gdzie 21 września 2022 roku osobowość prawną uzyskała Mar Menor, słona laguna w regionie Murcji. Status osoby prawnej otrzymały również rzeki obu Ameryk, m.in. Klamath w USA, Muteshekau-shipu w Kanadzie, Atrato i Amazonia w Kolumbii czy Vilcabamba w Ekwadorze.
Nie ma więc wątpliwości, że Fundacja Osoba Odra robi wszystko, aby pomóc rzece i uniknąć kolejnych katastrof ekologicznych. A jeśli chcecie dowiedzieć się więcej o nadaniu Odrze osobowości prawnej i o tym jak można wspomóc te działania, zachęcamy do posłuchania rozmowy z Magdą Matuszewską z audycji Godziny Szczytu.
tekst: Dominika Tatuch
red. Paulina Haglauer