Wrocławski Miesiąc Dumy z Kulturą
Historia społeczności LGBTQ+ to nie tylko historia walki o prawa i widzialność, ale także niezwykle bogata historia kultury, sztuki i literatury. Przez dekady osoby queerowe tworzyły własne przestrzenie ekspresji – od powieści przełamujących społeczne tabu, przez subkultury taneczne rodzące się na marginesach społeczeństwa, aż po twórczość wybitnych artystów, których orientacja seksualna przez lata była przemilczana lub celowo ukrywana. Z okazji tegorocznego Miesiąca Dumy redakcja Kultury ma zaszczyt przedstawić kilka fascynujących tematów!
Klasyki literatury queerowej – Źródło samotności
Jednym z najważniejszych dzieł w historii literatury queerowej jest powieść Źródło samotności (The Well of Loneliness) autorstwa brytyjskiej pisarki Radclyffe Hall. Książka ukazała się w 1928 roku i niemal natychmiast wywołała ogromne kontrowersje. Główną bohaterką jest Stephen Gordon – kobieta, która od najmłodszych lat czuje się inna od swojego otoczenia i stopniowo odkrywa własną tożsamość oraz uczucia kierowane do innych kobiet. Hall stworzyła postać, która nie była przedstawiana jako sensacja czy moralne zagrożenie, lecz jako pełnowymiarowy człowiek pragnący miłości, bezpieczeństwa i społecznej akceptacji. Współcześnie książka może wydawać się bardzo melancholijna. Dominuje w niej atmosfera samotności, wyobcowania i cierpienia. Nie wynika to jednak z samej homoseksualności bohaterki, ale z reakcji społeczeństwa, które nie pozwala jej żyć otwarcie i zgodnie z własną tożsamością.
Publikacja wywołała skandal. W Wielkiej Brytanii książkę uznano za niemoralną i zakazano jej rozpowszechniania. Proces sądowy przeciwko wydawcy stał się jednym z najgłośniejszych sporów dotyczących wolności słowa i prawa do reprezentacji osób homoseksualnych w literaturze. Dziś „Źródło samotności” uznawane jest za jeden z fundamentów literatury queerowej. Choć od czasu jego publikacji minęło niemal sto lat, powieść pozostaje ważnym świadectwem realiów życia osób LGBTQ+ w pierwszej połowie XX wieku.
Szymon Mazurkiewicz, Zuza Dudek
Historia kultury ballroomowej
Kultura ballroomowa narodziła się w nowojorskim Harlemie w latach 60. i 70. XX wieku. Jej rozwój był ściśle związany z sytuacją społeczną Afroamerykanów oraz społeczności latynoskiej w Stanach Zjednoczonych. Był to czas wielkich przemian społecznych, ruchów na rzecz praw obywatelskich i działalności takich postaci jak Malcolm X. Jednocześnie trwała wielka migracja czarnoskórych mieszkańców południowych stanów USA do dużych miast północy, w tym Nowego Jorku.
Pomimo postępujących zmian osoby czarnoskóre i latynoskie doświadczały dyskryminacji także w środowiskach LGBTQ+. Bale drag i konkursy piękności często faworyzowały białych uczestników, pozostawiając osoby kolorowe na marginesie. W odpowiedzi na te nierówności zaczęły powstawać niezależne przestrzenie tworzone przez queerowe osoby kolorowe. Jedną z najważniejszych postaci tego ruchu była Crystal LaBeija. W 1972 roku założyła ona House of LaBeija, pierwszy oficjalny ballroomowy „dom”. Wydarzenie to uważa się za początek nowoczesnej kultury ballroomowej.
Tzw. House’y stanowiły podstawową jednostkę społeczności ballroomowej. Nie były to jedynie grupy taneczne czy zespoły artystyczne. Dla wielu młodych osób LGBTQ+, które zostały odrzucone przez rodziny biologiczne, house stawał się prawdziwym domem. Na czele każdego domu stali „ojcowie” lub „matki”, którzy wspierali młodszych członków społeczności. Pomagali im znaleźć mieszkanie, zdobyć pracę, rozwijać talenty i odnaleźć własną tożsamość. Ballroom był więc nie tylko miejscem zabawy, ale również przestrzenią przetrwania i budowania wspólnoty.
Słowo o voguingu
W latach 70. i 80. podczas balów ogromną popularność zdobyły konkurencje określane mianem Presentation. Uczestnicy prezentowali określone role społeczne, style ubioru i sposoby poruszania się. Z czasem coraz większą rolę zaczęły odgrywać elementy ruchowe. Właśnie wtedy narodził się voguing – taniec inspirowany pozami modelek znanych z magazynu Vogue. Voguing stał się formą artystycznej rywalizacji, ale także sposobem wyrażania własnej tożsamości. Tancerze wykorzystywali ciało do tworzenia widowiskowych kompozycji przypominających żywe fotografie.
W kilku formach
Dziś znane są nam trzy główne formy vougingu: Old Way, New Way i Vogue Fem. Old Way, czyli najstarsza forma voguingu była rozwijana głównie w latach 70. i 80. Charakteryzowała się precyzją ruchów, symetrią, wyraźnymi liniami ciała i nawiązaniami do fotografii mody. Była inspirowana sztukami walki, co nadawało jej dynamiczny, ale zarazem niepowtarzalny charakter. Old Way przypominał taneczny pojedynek, w którym liczyła się kontrola nad własnym ciałem oraz elegancja ruchu.
New Way rozwinął się pod koniec lat 80. W tańcu pojawiła się większa elastyczność i bardziej skomplikowane geometryczne układy. Tancerze zaczęli przesuwać granice możliwości ludzkiego ciała, tworząc niemal abstrakcyjne formy ruchu, a ważnym elementem stały się iluzje optyczne.
Ostatnia forma – Vogue Fem – pojawiła się w latach 90. i do dziś pozostaje najbardziej rozwijaną odmianą voguingu. Według artystów opiera się na ekspresji kobiecości, teatralności i dużej dynamice, co nadaje jej wyjątkowo widowiskowy charakter.
Agata Stankowska, Krzysztof Zając
Paris Is Burning i wejście ballroomu do mainstreamu
Przez wiele lat kultura ballroomowa funkcjonowała niemal wyłącznie wewnątrz społeczności LGBTQ+ Nowego Jorku. Przełom nastąpił w 1990 roku wraz z premierą dokumentu Paris Is Burning. Film pokazał życie uczestników sceny ballroomowej, ich codzienne problemy, marzenia i zmagania z rasizmem, homofobią oraz ubóstwem. Dokument stał się jednym z najważniejszych świadectw historii queerowej Ameryki i do dziś pozostaje obowiązkową pozycją dla osób zainteresowanych historią LGBTQ+.
W tym samym roku Madonna wydała utwór Vogue, który uczynił voguing zjawiskiem światowym. Taniec po raz pierwszy trafił do popkulturowego mainstreamu i został poznany przez miliony ludzi na całym świecie. Choć popularność przyniosła tej kulturze rozpoznawalność, współcześnie podkreśla się, że jej korzenie tkwią w doświadczeniach czarnoskórych i latynoskich osób queerowych, które stworzyły ballroom jako przestrzeń wolności i wzajemnego wsparcia.
Pose – o rodzinie, przetrwaniu i marzeniach
Serial Pose, którego premiera odbyła się w 2018 roku, przybliżył historię ballroomu nowemu pokoleniu odbiorców. Akcja rozgrywa się w Nowym Jorku lat 80. i 90. i śledzi losy członków różnych house’ów funkcjonujących w świecie ballroomowym. Twórcy pokazują nie tylko widowiskowe bale i taneczne pojedynki, ale również codzienność osób queerowych: walkę z wykluczeniem, ubóstwem, epidemią AIDS oraz problemami rodzinnymi. Jednym z głównych tematów serialu jest idea rodziny z wyboru. Pose pokazuje, jak osoby LGBTQ+, szczególnie osoby queerowe i transpłciowe pochodzenia czarnoskórego i latynoskiego, tworzyły wspierające się społeczności, gdy społeczeństwo, a czasem nawet ich własne rodziny, odrzucały je i wykluczały. Temat ten pozostaje aktualny dla wielu osób LGBTQ+ do dziś.
W serialu wystąpiła największa obsada transpłciowych aktorów w głównych rolach, jaką do tamtej pory widziano w telewizji. W pracę nad produkcją zaangażowane były również transpłciowe twórczynie i scenarzystki, między innymi Janet Mock oraz Our Lady J. Serial był przełomowy także dlatego, że transpłciowe kobiety zostały przedstawione jako złożone protagonistki, a nie postacie drugoplanowe czy stereotypowe symbole. Produkcja przyniosła również ważne sukcesy dla reprezentacji LGBTQ+ w branży telewizyjnej – Billy Porter został pierwszym otwarcie homoseksualnym czarnoskórym mężczyzną, który zdobył nagrodę Emmy dla najlepszego aktora pierwszoplanowego w serialu dramatycznym, natomiast Michaela Jaé Rodriguez została pierwszą transpłciową kobietą nominowaną do nagrody Primetime Emmy dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej w serialu dramatycznym.
Mandarynka – queerowa codzienność bez stereotypów
Film Mandarynka (Tangerine) Seana Bakera opowiada historię dwóch transpłciowych przyjaciółek – Sin-Dee Relli i Alexandry – przemierzających Los Angeles w Wigilię Bożego Narodzenia. Gdy Sin-Dee dowiaduje się o zdradzie swojego chłopaka, bohaterki ruszają przez miasto, a ich podróż staje się opowieścią o przyjaźni, zdradzie, miłości, przetrwaniu i wspólnocie. Produkcja zdobyła uznanie dzięki niezwykle autentycznemu przedstawieniu życia transpłciowych bohaterek. Zamiast sprowadzać je wyłącznie do problemów związanych z płcią, film pokazuje ich przyjaźnie, konflikty, marzenia i poczucie humoru. Jednym z najważniejszych tematów filmu jest rodzina z wyboru i wzajemne wsparcie. Choć bohaterki spotykają się z odrzuceniem i trudnościami, więź między Sin-Dee i Alexandrą staje się emocjonalnym centrum całej historii. Dodatkową ciekawostką jest fakt, że film został nakręcony niemal w całości za pomocą smartfonów iPhone 5S, co pokazało, że za pomocą stosunkowo dostępnej technologii można tworzyć ambitne i cenione przez krytyków filmy. Mandarynka była również jednym z pierwszych szeroko docenionych amerykańskich filmów, w których transpłciowe kobiety znalazły się w centrum historii, zamiast być przedstawiane jako postacie drugoplanowe lub stereotypy.
Barbara Winkiel, Milena Morcinek, Zuzanna Szarczyńska
Federico García Lorca – queerowy poeta Hiszpanii
Federico García Lorca należy do najwybitniejszych twórców literatury hiszpańskiej XX wieku. Był przedstawicielem słynnego Pokolenia 27 – grupy artystów i intelektualistów porównywanej czasem do polskiej bohemy literackiej. Studiował filozofię i literaturę w Madrycie, gdzie zaprzyjaźnił się z dwiema przyszłymi ikonami kultury europejskiej – Luisem Buñuelem i Salvadorem Dalím.
Tworzył poezję, dramaty oraz prozę. W latach 1929–1930 przebywał w Stanach Zjednoczonych, głównie w Nowym Jorku. Doświadczenia z tego okresu znalazły odbicie w jednym z jego najważniejszych dzieł – tomie Poeta w Nowym Jorku (Poeta en Nueva York). Po powrocie do Hiszpanii działał w okresie II Republiki Hiszpańskiej. Był aktywnym reżyserem teatralnym, aktorem i pisarzem. W tym czasie powstały jego najwybitniejsze dzieła, wśród których znajdą się na pewno Krwawe gody i Dom Bernardy Alba, a także zbiory poetyckie Sześć poematów galicyjskich oraz Sonety ciemnej miłości.
A później, jak to zwykle bywa, wszystko zaczęło się sypać: w 1936 roku wybuchła wojna domowa w Hiszpanii i w sierpniu tegoż roku Lorca został aresztowany przez falangistów i zamordowany w okolicach Grenady. Do dziś historycy wskazują, że przyczyną mogły być zarówno jego lewicowe poglądy polityczne, jak i homoseksualność. Przypisuje się jednemu z uczestników aresztowania słowa: „Lorca wyrządził więcej szkody piórem niż inni karabinem”, co świadczy o ówczesnej postawie. Po śmierci poeta został pochowany w masowym grobie, którego dokładna lokalizacja do dziś pozostaje nieznana.
Choć dziś Federico García Lorca jest uznawany za jedną z najważniejszych queerowych postaci XX wieku, przez wiele dekad jego orientacja seksualna była tematem tabu. Sam Lorca był homoseksualistą, jednak w realiach konserwatywnej Hiszpanii doświadczenie to częściej wiązało się z cierpieniem i ukrywaniem własnej tożsamości niż z poczuciem dumy. Nawet po jego śmierci część rodziny oraz środowisk literackich nie chciała publicznie przyznać, że poeta był gejem. Wiele jego dzieł poddawano cenzurze lub interpretowano w sposób pomijający wątki homoerotyczne. Dopiero około 45 lat po jego śmierci zaczęto powszechnie uznawać i omawiać jego orientację seksualną jako ważny element jego biografii oraz twórczości.
Lorca przeżył śmierć – La Bola Negra
Twórczość Lorki wciąż inspiruje współczesnych artystów. Podczas festiwalu w Cannes duet reżyserski Los Javis otrzymał ex aequo z Pawłem Pawlikowskim nagrodę za reżyserię filmu La Bola Negra. Film inspirowany jest niedokończonym projektem Lorki o tym samym tytule. Poeta pozostawił po sobie jedynie cztery strony tekstu, a twórcy filmu postawili fascynujące pytanie: co mogłoby się wydarzyć, gdyby reszta sztuki rzeczywiście powstała?
Queerowy epos o bohaterach, którzy widzą się nawzajem w swoich oczach i myślą o własnych duszach – jak sami autorzy określają swój projekt.
Ania Rakoczy, Małgorzata Górska
Historia społeczności LGBTQ+ to historia ludzi, którzy mimo wykluczenia potrafili tworzyć własne przestrzenie sztuki, wspólnoty i ekspresji. Od przełomowej literatury queerowej, przez kulturę ballroomową i voguing, aż po współczesne filmy i seriale – kolejne pokolenia twórców opowiadały historie, które przez lata pozostawały niewidoczne w głównym nurcie kultury. Zarówno Źródło samotności, Pose, Mandarynka, jak i twórczość Federica Garcíi Lorki pokazują, że walka o akceptację i prawo do własnej tożsamości zawsze była ściśle związana z kulturą. Dziś te dzieła nie tylko przypominają o doświadczeniach osób LGBTQ+ w przeszłości, ale także pomagają lepiej zrozumieć współczesne znaczenie różnorodności, solidarności i reprezentacji.
tekst: Paulina Haglauer